Eén ontwikkeling is de afgelopen tijd meer dan duidelijk geworden: pensioen- risico’s schuiven steeds verder op richting werknemers. Dit maakt het noodzakelijk hen in staat te stellen goede keuzes te maken. De pensioensector doet dit echter nog te weinig, blijkt uit onderzoek dat EY eerder dit jaar presenteerde. Dat terwijl de urgentie toeneemt. Een recente studie van de Autoriteit Financiële Markten (AFM) wijst namelijk uit dat bijna een derde van de Nederlanders zonder ingrijpen zijn pensioenambitie niet zal halen. Maar zij lijken zich er niet van bewust. Vorig jaar gaf driekwart van de beroepsbevolking tegen Wijzer in Geldzaken aan zich weinig tot helemaal geen zorgen te maken of zij na pensionering voldoende geld hebben om de normale levensstandaard voort te zetten. Mensen hebben de neiging op korte termijn te kijken en beslissen intuïtief, terwijl er bij de vormgeving van het pensioensysteem keuzes zijn gemaakt vanuit de gedachte dat mensen economisch rationeel kijken en alle opties kennen, legt Harman Korte, bestuurslid van AFM, uit. Digitale ondersteuning wordt al gauw genoemd als oplossing. Een eerste stap in de goede richting is volgens Korte gezet met Stichting Pensioenregister, die op mijnpensioenoverzicht.nl individuele informatie over AOW en werknemerspensioen gezamenlijk inzichtelijk maakt. Ook bieden pensioenuitvoerders steeds meer eigen tools. Marco Heijndijk, Programmadirecteur Centraal Beheer Algemeen Pensioenfonds, wijst bijvoorbeeld op de mogelijkheid om in een portaal niet alleen het gespaarde bedrag te zien, maar ook door te kunnen rekenen wat dit over dertig jaar nog waard is.

Wettelijke beperkingen

Overzicht op de situatie na pensionering gaat echter verder dan alleen kennis over de AOW en het werknemerspensioen. Wonen en zelf sparen zijn bijvoorbeeld ook van invloed. Er moet dus een breder plaatje worden geschetst. Ook hier biedt digitalisering oplossingen, stelt Rutger Hagendoorn, Managing Director verzekeringsbranche bij Accenture. Hij ziet vooral in internationaal perspectief wel beweging in de markt, in de vorm van Amerikaanse fintech start-ups bijvoorbeeld, die heel snel nieuwe oplossingen ontwikkelen. In de Verenigde Staten is bijvoorbeeld financieel advies te krijgen op basis van je belastingaangifte, geeft hij als voorbeeld. Volgens Heijndijk ontbreekt het ook bij bestaande partijen niet aan nieuwe initiatieven en is het bijvoorbeeld al lang mogelijk om systemen te koppelen, maar wordt dit vanuit de wet beperkt, vooral door privacyaspecten. De enige oplossing is volgens Korte om te zorgen dat alleen de deelnemer zelf over alle data tezamen beschikt en daar inzichtelijk toegang toe krijgt.

Laagdrempelig advies

Maar er is een andere beperkende factor in Nederland, stelt Nicolette Opdam, Partner pensioenrecht en financieel recht bij HVG, Sectorleider pensioenen bij EY. Er wordt geïnformeerd, niet geadviseerd. “Je kunt aan de kale cijfers zien dat je tekort komt, maar je kunt niet direct actie ondernemen.” Dat er nog geen systeem is waarin het voorgaande mogelijk is, komt onder andere doordat er nog geen businesscase voor is. Anders gesteld: voor wie is het aantrekkelijk om in zo’n systeem te investeren? Deelnemer, werkgever, uitvoerder en de overheid hebben allemaal belang erbij, maar direct rendement zien zij er niet op terugkomen. Voor een marktpartij is het bovendien lastig om de hoge kosten die het met zich meebrengt zelfstandig te dragen. Om dit dichter bij de praktijk te brengen gaat AFM komend jaar in het platform Wijzer in Geldzaken onder andere met de financiële sector, overheid, werkgevers en consumentenorganisaties om tafel, legt Korte uit. Samenwerking voor het eerder genoemde mijnpensioenoverzicht.nl kwam van de grond door verankering in de wet. Het doel is momenteel in ieder geval financieel advies laagdrempelig te maken. Nu wordt er nog te veel tijd besteed aan het boven water krijgen van allerlei gegevens. Dat moet voordelig en snel digitaal kunnen. Iemand moet met een printje naar zijn financieel adviseur kunnen stappen. De sprekers zien heil in een soort financiële APK, een periodieke financiële check om te kijken of het geheel nog op orde is. Dit zou de eerder genoemde dertig procent pensioenspaarders met een dreigend tekort bijvoorbeeld het inzicht geven dat er actie nodig is. Moet zo’n check verplicht gesteld worden, vraagt Heijndijk? Dat gaat wat ver, meent Korte. Maar er zijn wel “stevige afspraken” nodig, aangezien de neiging tot uitstelgedrag bij mensen groot is. Heijndijk: “Het merendeel van de mensen zal geen financieel adviseur hebben, dus moet dat wel gefaciliteerd worden.” Dat kan via een digitaal loket, antwoordt Hagendoorn. Al dan niet in combinatie met een tweedelijns van vlees en bloed. Het werpt bij Opdam de vraag op wie dan de rol krijgt om de deelnemer te helpen? Wie mag die financiële APK daadwerkelijk doen? Hagendoorn: “Dat moet je in ieder geval met meerdere spelers oppakken. Er zijn veel adviseurs, dus kunnen we zorgen dat er meerdere mee mogen beslissen.” Ook de kosten voor dit advies kunnen weer gedeeld worden. De deelnemer heeft er bijvoorbeeld baat bij voor later en we hebben al afgesproken dat advies geld kost, stelt Hagendoorn. Maar ook de werkgever kan vanuit zijn zorgplicht bijdragen.

Keuzevrijheid

Dan is er nog de vraag welke mate van keuzevrijheid verstandig is. Het onderzoek van EY laat zien dat de branche keuzevrijheid belangrijk vindt, maar een groot deel ervan het tegelijkertijd geen goed idee vindt als deelnemers hun premie anders gebruiken of de hoogte van de inleg mag kiezen. Goede afwegingen zijn nodig, want keuzemogelijkheden faciliteren kost geld, zegt Korte. De achterkant van het systeem wordt er een stuk duurder door. AFM stelt in haar position paper dat overwogen kan worden de werknemer de keuze te bieden om een beperkt deel van de pensioenpremie voor andere doelen dan pensioen te gebruiken. Maar het concreet bepalen dat dat specifieke doelen moeten zijn, zoals hypotheekaflossing, is qua uitvoering moeilijk, vindt Korte. “Je kunt ook je huis vervolgens verkopen en gaan huren. Bestemmingsbinding is lastig en kostbaar.” Opdam: “Je kunt het wel koppelen aan zo’n APK. Als je zelf keuzes wilt maken krijg je op die manier extra inzicht.”

Barrières weg

En wat als alle barrières weggenomen zouden worden. Zijn uitvoerders in staat om de informatie te leveren die nodig is? Zeker weten, stelt Heijndijk. “Het blijft meer de vraag waar je je verdienmodel vandaan haalt. Er moet ergens een basis zijn. Dat is steeds lastiger. Die modellen verdampen.” Volgens Opdam is de oplossing duidelijk: gegevens-uitwisseling moet makkelijker worden en de pensioensector kan een grotere rol spelen in financiële planning. De kennis en capaciteit ervoor is aanwezig.